“Eto, ima ljudi čiji je život tako dobro ispunjen
da ni svojom smrću ne mogu da nas obeshrabre.“

(I. Andrić : O učitelju Ljubomiru)

Višegrad je u svojoj dugoj i nemirnoj prošlosti preživio mnoga razaranja, poplave i nesreće; smjenjivala su se velika carstva i mijenjale uprave i društveni sistemi, pomjeralo se stanovništvo, ali je ova žilava varoš na granici, opstajala i obnavljala se, zajedno sa njenim najljepšim i najznačajnim obilježjem, čuvenom kamenom ćuprijom čiju je istoriju opisao jedini naš pisac nobelovac, Ivo Andrić.

U takvim istorijskim uslovima, posebno burnom dvadesetom vijeku, koga su obilježili veliki svjetski i regionalni ratovi i stalne seobe, bez obzira na broj stanovništva, Višegrad je uvijek imao gradsko obilježje i posebno razvijen kulturni život. Nosilac skoro svih aktivnosti u kulturnom i javnom životu su višegradske srednje škole, odnosno mnoge generacije učenika i profesora, koje su stasavale, živjele i radile u ovom gradu.

U periodu od šezdeset godina, koliko postoje srednje škole, od Gimnazije (1948) i Škole učenika u privredi (1947), koje su se kasnije, sredinom osamdesetih godina udružile i postale Srednjoškolski centar (1976), srednju školu su završile desetine hiljada učenika svih zanimanja – gimnazijalaca, zanatlija i tehničara svih profila, kako je diktiralo vrijeme i potrebe ovog grada, regije i šire.

Takođe su decenijama višegradske srednje škole pohađali učenici iz susjednih opština: Rudog, Priboja, Mokre gore, Kremana, Bioske (opština Užice), Zaovina (opština Bajina Bašta), Rogatice.

Svi oni, kao i profesori kojih je bilo iz svih republika bivše Jugoslavije, ostavili su značajan uticaj na razvoj školstva i samog grada.

Pred početak Drugog svjetskog rata bila je otvorena građanska škola u zgradi gimnazije. Ova škola radila je svega dvije godine, da bi u toku rata zgrada u kojoj je radila građanska škola bila potpuno razorena.

Tri godine po završetku Drugog svjetskog rata, 1948. godine, Narodni odbor sreza Višegrad obnovio je zgradu bivše građanske škole i tada je prvi put u Višegradu otvorena niža gimnazija. Zabilježeno je da je škola radila u vrlo teškim uslovima. Nije bilo knjiga, učila, namještaja, nastavnog kadra.
Prvi nastavnici u poslijeratnoj gimnaziju su Finci Mojsije, direktor i nastavnik i Zečević Vojislav, nastavnik. Naredne godine u februaru mjesecu za direktora je postavljena Esma Kreso, nastavnik fizike i matematike, i te školske godine 1948/49. upisano je 126 učenika.

Prvi niži tečajni ispit u ovoj školi obavljen je 1951. godine i to je bila prva generacija malih maturanata. Školske 1954/55. otvoren je prvi put V razred gimnazije i time je niža gimnazija pretvorena u nepotpunu višu gimnaziju, a školske 1956/57. otvoren je VII razred gimnazije, te je tako ova gimnazija postala puna. Iz ovih podataka se vidi kako je škola postepeno rasla i razvijala se iz niže u punu gimnaziju. Najplodonosnija školska godina je 1957/58. jer je gimnazija, po prvi put, imala generaciju VIII razreda, koja je završila viši tečajni ispit. Tako je ovaj grad dobio vlastitu generaciju svršenih gimnazijalaca i to 26. redovnih učenika i 8. privatnih učenika.

Za deceniju postojanja od 1948. do 1958. god. kroz školu je prošlo 4.185 redovnih i 479 privatnih učenika i radilo je 49 nastavnika. Brojke pokazuju da je ova škola odigrala ogromnu ulogu u obrazovanju kadra, koji usljed rata, nisu imali mogućnosti za redovno školovanje.

Školske 1957/58. imenovan je za direktora škole Ilija Šarenac, nastavnik istorije i geografije. Iz Izvještaja direktora škole, koji je štampan povodom desetogodišnjice postojanja gimnazije, opisan je rad stručnih organa škole, omladinske organizacije, svih sekcija, biblioteke škole, kao i „naučne ekskurzije za učenike po Srbiji i Makedoniji“.

Zgrada stare gimnazije
Zgrada stare gimnazije
Kolektiv Gimnazije školske 1957/58. god.

Prva prava generacija gimnazijalaca, koji su maturirali 20. maja 1958.god. (ovaj datum dugo je slavljen kao Dan škole) dala je prve ljekare, inženjere, pravnike, profesore, nastavnike, koji će kasnije živjeti i raditi van Višegrada. U svoju školu se vraćaju, ali sada kao profesori, Ljiljana Ječmenica–Savanović, profesor francuskog i latinskog jezika i Himzo Demir, profesor hemije.

Zgrada Gimnazije postaje pretjesna, jer je koristi Škola učenika u privredi i Radnička gimnazija. U međuvremenu izašao je novi zakon o školstvu, koji će odvojiti Osmogodišnju školu, Gimnaziju i Školu učenika u privredi.

Svi ovi podaci govore da je za deset godina postojanja, višegradska gimnazija imala potreban nastavni kadar (istina, u nedostatku domaćeg školovanog kadra prvi nastavnici i profesori bili su uglavnom iz Srbije i Crne Gore, koji su se po dekretu zapošljavali tamo gdje je bilo potrebno), predavali su predratni profesori (neki od njih su završili najznačajnije evropske univerzitete) i nastavnici, uspješno su radili organi škole i sve sekcije. Život mladih ovog doba, kulturni, sportski, zabavni, odvijao se isključivo u školi. Tako je škola, osim znanja, učenicima pružala i ostale vaspitne elemente: upućivala ih da se druže, razvijala takmičarski duh, isticala značaj vaspitanja, morala, higijene, jednom riječju, tada se u školi učilo sve.

KUD Gimnazije – Večeri kraj Drine- 1969. god.

Godinu dana prije osnivanja Gimnazije, osnovana je Stručna škola učenika u industriji i zanatstvu (1947), rješenjem Sreskog narodnog odbora Višegrada. Za direktora je imenovana učiteljica rada, Anka Petrović, koja je uspješno vodila školu do 1967., i za svoj rad je odlikovana brojnim priznanjima. Dugo godina, a posebno prvih godina rada škole, bila je jedina zaposlena i obavljala je poslove direktora, nastavnika, sekretara.

Nastava se izvodila u vidu tečaja. Praktičan dio nastave obavljan je u privrednim preduzećima. Škola je te godine upisala 62 učenika koji su se osposobljavali za sledeća zanimanja: bravar, stolar, kovač, krojač, berberin, obućar, tokar, abadžija, sajdžija, lončar, mehaničar i trgovački pomoćnik.

Godinama je broj učenika i zanimanja rastao, zapošljavali su se i predavali stručne predmete prvi diplomirani inženjeri. Škola učenika u privredi (ŠUP) kasnije se preselila na Bikavac, a zatim u zgradu škole u Dušču, i standardno su školovali za potrebe privrede ovog kraja bravare, stolare, mehaničare, hemičare i trgovce. Posle Anke Petrović, prvog direktora ove uglavnom „muške“ škole koju su učenici zbog njenog truda i požrtvovanja zvali „radnička majka“, direktori su bili: Mirko Joksimović, nastavnik matematike (1967-1973), Dragan Dimitrić, profesor srpskohrvatskog jezika (1973-1975), Dragoljub Balčaković, profesor biologije (1975-1976), Nenad Radoš, profesor srpskohrvatskog jezika (1976-1980), Božidar Polić, profesor geografije i dugogodišnji direktor višegradske gimnazije (1980-1982).

Do integrisanja sa ŠUP-om i preseljenja u novu zgradu, gdje i sada radi srednja škola, gimnazija je radila u staroj prvobitnoj zgradi, u neposrednoj blizini ćuprije. Sa razvojom grada, upisivao se i veći broj učenika, a uz izuzetnu selekciju i zavidan kriterijum, svršeni gimnazijalci su se upisivali i završavali željene fakultete u tadašnjoj Jugoslaviji. Božidar Polić, profesor geografije iz Užica, koji u Višegrad dolazi 1955. kao prvi poslijeratni profesor (1966-1978) postaje direktor škole. Za svoj uspješan rad u nastavi i rukovođenje školom, te uspješan kulturno-umjetnički i humanitarni rad, odlikovan je najvećim tadašnjim priznanjima radnog naroda, diplomom počasnog građanina grada, mnogobrojnim plaketama, pohvalama i priznanjima.

Osim dobrih rezultata u nastavi, potrebno je istaći rad sekcija, a naročito dramske, koju je decenijama uspješno vodio pripremajući pozorišne predstave Božidar Polić, i sportske sekcije koju je vodio Dragan Đoković, profesor fizičkog vaspitanja, čiji je izuzetan rad zaslužan za stvaranje generacija uspješnih košarkaša, članova K.K.“Varda“ (mnogi od njih su postali reprezentativci) kao i generacija uspješnih atletičara, koji su se takmičili na republičkom nivou.

To je bio period kada je škola bila nosilac svih značajnih kulturnih i sportskih događanja i organizator mnogih manifestacija i susreta. To je bio period rasta i napretka u cijelom društvu, te su ove godine bile godine značajnih maturskih ekskurzija po cijeloj Jugoslaviji, obilježavanja godišnjica mature, lijepih i nezaboravnih maturskih večeri u Višegradskoj banji i Bikavcu, učešća na brojnim takmičenjima, radnim akcijama i smotrama. Generacije svršenih gimazijalaca završavaju visoke škole tako da se iz godine u godinu povećava broj obrazovanih ljudi u svim ustanovama, institucijama i preduzećima. Ipak, većina mladih intelektualaca, nastavlja svoj rad u drugim gradovima i državama.

Dvije višegradske srednje škole, Gimnazija i ŠUP, integrisale su se 1.3.1976. kada je i osnovan Srednjoškolski centar „Hamid Beširević“. Ubrzo, 1980. godine počinje i reforma srednjeg usmjerenog obrazovanja, koja će za potrebe tadašnje privrede školovati uglavnom proizvodna zanimanja, radnička zanimanja svih profila (zavarivače, vodoinstalatere, električare, stolare, bravare) i tehničare (mašinske, drvne, hemijske, poljoprivredne, recepcionare). Nažalost, sa ovom reformom gasi se gimnazija – posljednja generacija završava 1983. godine. Za direktora srednjoškolskog centra imenovan je Demir Himzo, profesor hemije (1976-1992). Dva OUR-a su činila srednjoškolski centar: OUR Gimnazija gdje je direktor bio Edhem Oprašić, profesor matematike i OUR ŠUP i Ekonomska škola, čiji je direktor bio Božidar Polić profesor geografije. Centar je pohađao najveći broj učenika 1.443, školske 1980/1981. To je i najveći broj učenika koji su bili raspoređeni u 43 odjeljenja i nastava se izvodila u tri smjene.

Period 80-tih godina je „zlatno doba“ srednjeg obrazovanja – to je period istaknutih rezulata u vrednovanju nastave i vannastavnih aktivnosti od 1987. do 1990. godine, kada je škola osvajala prve nagrade kao najuspješnija i najbolja škola u Sarajevskoj regiji.

Ratne 1992., školska godina počinje u drugoj polovini oktobra mjeseca, nastavu izvodi mali broj profesora, a nastavu pohađa svega 201 učenik. To je ujedno i najmanji broj učenika u jednoj školskoj godini od osnivanja škole. Direktor škole je Dragan Jevtić, profesor matematike. Te godine donesena je odluka i škola je dobila novi naziv, Srednja škola „Ivo Andrić“ . Već sljedeće godine za direktora je imenovan Đorđe Mršević, profesor matematike, koji funkciju direktora ove vaspitno – obrazovne ustanove obavlja i danas. Škola je svake godine upisivala veći broj učenika i odjeljenja, jer se povećavao broj raseljenog i izbjeglog stanovništva. Ponovo je na zadovoljstvo svih, školske 1993/94. obnovljen rad gimnazije. Odobrenje Ministarstva prosvete, upisuju se po dva odjeljenja učenika gimnazije svake školske godine. Poslijeratne 1996. (period posle potpisivanja Dejtonskog sporazuma) i novih preseljenja, broj učenika u školi se povećava. Zbog velikog priliva raseljenog stanovništva i nemogućnosti da se smjesti, Opština donosi odluku da se zgrada škole pretvori u prihvatni centar. To je i najteži period za rad škole jer je samo nekoliko učionica bilo ostavljeno za pohađanje nastave.
U ovom periodu škola je u većoj mjeri uništena, namještaj i učila raznesena, te je posle nekoliko teških godina škola ponovo dobila svoj prostor i funkciju. Od tada predstoji period obnove, rekonstrukcije školske zgrade i opremanja škole nastavnim sredstvima i učilima. Kolektiv škole se obnavlja i dopunjava mladim školovanim ljudima.

Danas srednja škola ima 532 učenika, sav potreban i stručan nastavni kadar, kabinete i učionice kompletno opremljene sa najsavremnijim učilima i tehnikom, školsku kuhinju i restoran i biblioteku sa čitaonicom.

Učenici i profesori vrlo uspješno su uključeni u mnoge projekte, domaće i međunarodne. Srednje stručne škole, trećeg i četvrtog stepena (kuvari, konobari, tehničari-mašinski, ekonomski i turistički) obrazuju se po novim, reformisanim nastavnim planovima i programima.

Sadašnji izgled škole
Sadašnji izgled škole

U svom šezdesetogodišnjem postojanju i radu, težak i častan poziv prosvjetnog radnika, obavljalo je mnogo profesora od kojih treba izdvojiti najznačajnija imena i to: dr Milivoje Minović, profesor srpskohrvatskog jezika, dr Novak Kilibarda, profesor srpskohrvatskog jezika, dr Pavle Premović, profesor fizike, dr Danijel Romano, profesor matematike, Luka Selaković, profesor fizike, sorobonski student, i mnogi drugi dobri profesori koji su radili i danas rade, obrazuju i vaspitavaju mlade.

Od uspješnih bivših učenika, treba pomenuti sledeće, koji su značajni naučni radnici, umjetnici i univerzitetski profesori: dr Hasan Jamak, dr Danijel Romano, dr Mehmed Akšamija, dr Enver Osmanagić, dr Olivera Šimšić, dr Stana Nikolić, dr Krsto Lipovac, dr Radovan Tošković, dr Džemal Vazda i druge značajne stručnjake iz svih oblasti za koje nema tačnih podataka, jer ih je ratni vihor raselio u sve krajeve svijeta.

Poznati srpski književnik Goran Petrović, dobitnik mnogih književnih nagrada je bivši učenik višegradske gimnazije. Sedamdesetih i osamdesetih godina stasali su i počinjali svoju sportsku karijeru u školi, a kasnije bili članovi velikih klubova i reprezentacija:

Slavica Pecikoza, Dragana Simić, Silvana Mirvić, Dragoljub Vidačić (košarka); Vasić Đorđe i Jelena Cvijetić (karate); Ivana Ostojić (odbojka) i drugi. Izuzetnih stručnjaka, ljekara, inženjera, profesora, uspješnih privrednika i poslovnih ljudi dala je svaka generacija.

Najdraži i najznačajni gost bio je Ivo Andrić koji je posjetio gimnaziju 1953., 1963. i 1972. god. Za života piščevog, redovno su održavani kontakti i razmjenjivana prepiska, a posle smrti pisca, članovi školskih sekcija učestvuju u kulturnoj manifestciji „Višegradska staza“.

Ovo su najvažni podaci, imena, događaji i aktivnosti, koji su obilježili istoriju srednjih škola u periodu od šest decenija. Početak, razvoj i integracija škola, reforme obrazovanja, rat krajem vijeka i promjena društvenog sistema, učenici i njihovi uspjesi, profesori i nastavnici koji su živjeli i radili ovdje, bitno su uticali i odredili srednje obrazovanje u Višegradu u drugoj polovini dvadesetog vijeka.

prof Divna Vasić